به گزارش پایگاه خبری بهار وطن نیوز ، در روزگاری که سفره مردم بیش از هر زمان دیگری زیر فشار نوسانات اقتصادی قرار گرفته افزایش قیمت شیر و فرآورده‌های لبنی به یکی از دغدغه‌های جدی خانوارها تبدیل شده است. اما در پشت پرده این گرانی‌ها، واقعیت‌های تلخ و پیچیده‌ای نهفته است که کمتر دیده می‌شود. واقعیت‌هایی از جنس هزینه‌های سرسام‌آور تولید  و گرانی بی‌امان نهاده‌های دامی، کمبود نقدینگی، تأخیر در پرداخت مطالبات دامداران و تصمیم‌گیری‌هایی که گاه بدون در نظر گرفتن واقعیات میدانی اتخاذ می‌شوند.

در همین راستا  مهندس فرجی‌آزاد مدیرعامل اتحادیه دامداران آذربایجان شرقی و عضو هیئت‌رئیسه اتاق اصناف کشاورزی ایران و مشاور امور کشاورزی و سرمایه‌گذاری مهمان دفتر نشریه سراسری بهار وطن بود تا در گفت‌وگویی صریح، مستند و بی‌پرده از وضعیت صنعت دام، علل گرانی لبنیات، عملکرد سامانه بازارگاه، مسئله قاچاق نهاده‌ها، نقش دولت و وزارت جهاد کشاورزی و نیز دغدغه‌های تولیدکنندگان سخن بگوید. آنچه در ادامه می‌خوانید روایتی روشن از زبان یکی از چهره‌های باسابقه و مطلع حوزه دامداری کشور است روایتی که هم درد تولید را بازگو می‌کند و هم از مسئولیت در قبال مردم سخن می‌گوید.

ریشه اصلی گرانی لبنیات جهش کم‌سابقه قیمت نهاده‌هاست

علت اصلی افزایش ناگهانی قیمت شیر و لبنیات را در چه می‌دانید؟

عرض سلام و ادب دارم خدمت شما و خوانندگان محترم. اگر بخواهیم این مسئله را ریشه‌ای و منصفانه بررسی کنیم باید بگوییم آغاز این بحران به زمانی بازمی‌گردد که سیاست آزادسازی یارانه‌ها در بخش نهاده‌های دامی اجرایی شد. پیش از آن نهاده‌ها با ارز ترجیحی و قیمت‌های یارانه‌ای تأمین می‌شد. اما با حذف این سازوکار و انتقال خریدها به بستر بازارگاه، قیمت‌ها با جهشی سنگین و بعضاً شوک‌آور مواجه شدند.

برای مثال ذرت و جو که پیش‌تر حدود ۱۱ هزار و ۳۰۰ تومان قیمت داشتند امروز به حدود ۴۲ تا ۴۳ هزار تومان رسیده‌اند. کنجاله سویا که یکی از اصلی‌ترین و حیاتی‌ترین اقلام در تغذیه دام است از حدود ۲۱ هزار تومان به ۱۰۵ تا ۱۰۸ هزار تومان افزایش یافته است. حتی سبوس که در ظاهر نهاده‌ای ساده‌تر به نظر می‌رسد از ۹ هزار و ۵۰۰ تومان به حدود ۳۰ هزار تومان رسیده است.

طبیعی است وقتی مواد اولیه تولید با چنین جهشی روبه‌رو می‌شود قیمت تمام‌شده محصول نهایی نیز افزایش پیدا کند. امروز قیمت تمام‌شده هر کیلو شیر خام برای دامدار بالای ۷۰ هزار تومان است این در حالی است که دامدار تا همین اواخر ناچار بود شیر خود را با قیمت ۴۶ هزار و ۵۰۰ تا ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان بفروشد. این یعنی دامدار عملاً با زیان خالص تولید می‌کند.

از نگاه من آزادسازی یارانه‌ها اگرچه در ذات خود می‌توانست اقدامی اصلاحی باشد اما در اجرا نیازمند تدبیر زمان‌بندی و کارشناسی عمیق‌تری بود. متأسفانه این تصمیم در بخش دامداری فشار بسیار شدیدی به تولیدکنندگان وارد کرد.

دامدار نهاده را نقد می‌خرد اما پول شیر را با چند ماه تأخیر می‌گیرد

• بخش عمده‌ای از گلایه دامداران مربوط به گردش مالی و نقدینگی است. این مشکل دقیقاً در کجا شکل می‌گیرد؟

بله یکی از ریشه‌ای‌ترین مشکلات دامداران همین مسئله نقدینگی است. در استان آذربایجان شرقی که به‌حق یکی از قطب‌های اصلی تولید پنیر و لبنیات کشور به شمار می‌رود، بسیاری از دامداری‌ها معیشتی هستند یعنی دامدار علاوه بر دامداری، باغداری و زراعت هم انجام می‌دهد تا بتواند سرپا بماند و چرخه زندگی و تولیدش را حفظ کند. در چنین شرایطی دامدار مجبور است نهاده را نقدی خریداری کند اما از سوی دیگر بسیاری از کارخانه‌های لبنی پول شیر را سه تا چهار ماه بعد به دامدار پرداخت می‌کنند. این شکاف زمانی فشار شدیدی بر تولیدکننده وارد می‌کند. شما تصور کنید یک دامدار امروز باید برای خوراک دام کرایه حمل، هزینه تخلیه، دستمزد کارگر و سایر مخارج، پول نقد بپردازد اما درآمد اصلی‌اش با چند ماه فاصله به دستش می‌رسد. روشن است که چنین وضعیتی نفس تولید را به شماره می‌اندازد.

بازارگاه امروز نسبت به گذشته منظم‌تر و کارآمدتر شده است

• در مورد نحوه خرید و توزیع نهاده‌ها و نقش سامانه بازارگاه توضیح بفرمایید. آیا نهاده‌ها واقعاً به‌وفور در این سامانه در دسترس هستند؟

در این بخش باید منصفانه و صادقانه صحبت کرد. واقعاً جا دارد از دست‌اندرکاران بخش کشاورزی، وزارت جهاد کشاورزی و همه مسئولانی که در این حوزه فعالیت می‌کنند تشکر کنم. به‌ویژه در دوره‌های بحران، مدیریت بازارگاه و تأمین نهاده‌ها نسبت به گذشته منظم‌تر، سریع‌تر و مطمئن‌تر شده است.

امروز در بسیاری از موارد، نهاده در سامانه بازارگاه به‌صورت مستمر عرضه می‌شود. ما خرید را انجام می‌دهیم و معمولاً ظرف ۴۸ ساعت نهاده به شرکت یا دامداری می‌رسد. این موضوع بسیار مهم است و واقعاً باید آن را به فال نیک گرفت. در دوره‌هایی که کشور با شرایط ویژه مواجه بود نیز، روند ترخیص و توزیع نهاده‌ها متوقف نشد و این یک امتیاز مثبت برای بخش مدیریت کشاورزی کشور است.

اتحادیه‌ها نهاده را با قیمت واقعی و سود حداقلی توزیع می‌کنند

• برخی دامداران یا فعالان بازار این پرسش را مطرح می‌کنند که آیا ممکن است نهاده‌ای که با قیمت پایین‌تر خریداری شده با نرخ روز و گران‌تر به شرکت‌ها یا دامداران فروخته شود؟

خیر، این برداشت به‌هیچ‌وجه درباره سازوکار رسمی اتحادیه‌ها و تعاونی‌ها درست نیست. ما نهاده را به درخواست شرکت‌های تعاونی تهیه می‌کنیم نه اینکه برای سه ماه یا شش ماه انبار کنیم و بعد با قیمت دلخواه بفروشیم. اساساً چنین کاری به نقدینگی بسیار سنگینی نیاز دارد و برای بیشتر شرکت‌های تعاونی ما امکان‌پذیر نیست.

فرآیند کار به این صورت است که شرکت تعاونی درخواست خود را ثبت می‌کند وجه را واریز می‌کند و ما نیز خرید را انجام می‌دهیم. در برخی موارد اتحادیه تا حد توان خود حتی به‌صورت یک‌ماهه به بعضی شرکت‌های زیرمجموعه کمک می‌کند، اما اصل بر خرید روز و تأمین سریع است. نکته مهم‌تر اینکه هر نهاده‌ای که به شرکت تعاونی تحویل داده می‌شود توسط مدیر امور دام شهرستان قیمت‌گذاری و اصطلاحاً کشف قیمت می‌شود. این قیمت‌گذاری بر اساس فاکتور رسمی، بارنامه، هزینه حمل و هزینه تخلیه انجام می‌گیرد. بنابراین، نه تنها قیمت‌ها سلیقه‌ای نیست، بلکه همه‌چیز مستند، شفاف و قابل بررسی است. در عرف فعالیت تعاونی‌ها نیز سودی که بر هر کیلو نهاده گذاشته می‌شود، معمولاً ۳ تا ۴ درصد است و به‌ندرت به ۵ درصد می‌رسد. این در حالی است که طبق قانون، خرده‌فروشان امکان سود بیشتری هم دارند، اما در عمل تعاونی‌ها با حداقل حاشیه سود کار می‌کنند تا فشار مضاعفی به دامدار وارد نشود. باید توجه داشت که ساختار مالی تعاونی‌ها به گونه‌ای نیست که بتوانند خریدهای سنگین و بلندمدت انجام دهند. اجازه بدهید با یک مثال ساده این موضوع را روشن کنم. برخی از شرکت‌های تعاونی در شهرستان‌هایی مانند مرند، روزانه حدود ۲۵ تن شیر جمع‌آوری می‌کنند. چنین مجموعه‌ای حداقل روزانه ۳۰ تن نهاده به فروش می‌رساند. این یعنی در ماه چیزی حدود ۹۰۰ تن نهاده باید در گردش باشد. حالا اگر بخواهیم همین مقدار را با قیمت‌های فعلی محاسبه کنیم، به گردش مالی در حدود ۵۰ میلیارد تومان نیاز داریم تا فقط برای اینکه چرخه تأمین و توزیع متوقف نشود. روشن است که برای تعاونی‌ها تأمین چنین نقدینگی عظیمی ساده نیست، به‌ویژه در شرایطی که مطالبات آن‌ها نیز با تأخیر وصول می‌شود. به همین دلیل، خریدها اغلب هفتگی انجام می‌شود و تأمین روزآمد، منطقی‌ترین مدل برای حفظ تداوم تولید است.

کاهش اخیر قیمت جو روزنه‌ای از امید برای تولیدکنندگان است

• آیا در بازار نهاده‌ها نشانه‌ای از بهبود یا کاهش قیمت دیده می‌شود؟

خوشبختانه در هفته‌های اخیر دست‌کم در مورد برخی اقلام مانند جو روند کاهشی را شاهد بوده‌ایم. به عنوان مثال قیمت جو که تا حدود یک ماه پیش در محدوده ۴۹ تا ۵۰ هزار تومان قرار داشت، اکنون به حدود ۴۲ هزار تومان رسیده است. این کاهش تا حدی تحت تأثیر فصل برداشت هم قرار دارد.

ما این روند را قطعاً مثبت ارزیابی می‌کنیم و آن را به فال نیک می‌گیریم. البته این کاهش هنوز به اندازه‌ای نیست که بتواند همه فشارهای تولید را جبران کند اما دست‌کم می‌تواند اندکی از شدت بحران بکاهد.

• پیش از آزادسازی یارانه‌ها بحث قاچاق نهاده‌ها به کشورهای همسایه به‌ویژه به دلیل اختلاف قیمت بسیار مطرح بود. امروز این مسئله را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

من با صراحت و بر اساس مستندات عرض می‌کنم که قاچاق از مسیر اتحادیه‌ها، شرکت‌های تعاونی و دامداران را صددرصد رد می‌کنم. بله، در گذشته به دلیل اختلاف محسوس قیمت میان داخل کشور و بازار کشورهای همسایه، زمینه‌هایی برای سوءاستفاده وجود داشت اما اگر قاچاقی هم رخ داده باشد از کانال رسمی دامداران و اتحادیه‌ها نبوده است. ما برای هر نهاده‌ای که توزیع شده لیست توضیح، اسناد تحویل، فاکتور، بارنامه و مستندات کامل داریم. اگر امروز از من خواسته شود که مثلاً درباره توزیع نهاده در سال ۱۴۰۱ یا هر مقطع دیگری گزارش ارائه دهم اسناد آن موجود است و قابل ارائه خواهد بود. ضمن اینکه امروز بخش عمده‌ای از کنجاله سویا از کشورهایی مانند روسیه و ترکیه وارد می‌شود و با توجه به تغییر شرایط ارزی و قیمت‌گذاری، قاچاق دیگر آن مزیت اقتصادی سابق را ندارد. بنابراین نسبت دادن قاچاق گسترده به دامدار و تشکل‌های تولیدی از نظر من منصفانه و دقیق نیست.

• ارزیابی شما از عملکرد وزارت جهاد کشاورزی به‌ویژه در دوره‌های بحرانی، چیست؟

باید با انصاف حرف زد. من صریح و شفاف و از سر وجدان می‌گویم که وزارت جهاد کشاورزی در حوزه دام در روزهای بحرانی واقعاً سنگ تمام گذاشت. در همان روزهایی که کشور در شرایط حساس و پیچیده‌ای قرار داشت روند ترخیص کالا، تأمین و توزیع نهاده‌ها متوقف نشد و این مسئله برای تولیدکننده بسیار حیاتی بود.

من سال‌هاست در این حوزه فعالیت می‌کنم از سال ۱۳۹۷ در مسئولیت‌های صنفی استانی و ملی حضور داشته‌ام و هیچ وابستگی استخدامی یا حقوقی به دولت هم ندارم. بر همین اساس با وجدان حرفه‌ای عرض می‌کنم که نمره وزارت جهاد کشاورزی در آن مقطع ۲۰ بود. این سخن از سر تعارف نیست بلکه از سر مشاهده مستقیم میدان است.

مشکل ما با وزارت جهاد نیست؛ مشکل در نوع نگاه کلان دولت به قیمت‌گذاری است

• پس انتقاد اصلی شما متوجه کجاست؟

ببینید خانه پدری بخش کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی است. ما تولیدکنندگان و فعالان این بخش جایی جز این وزارتخانه نداریم که درد دل‌ها و مطالبات‌مان را مطرح کنیم. بنابراین، اگر انتقادی داریم، لزوماً به معنای نفی تلاش‌های این مجموعه نیست. انتقاد اصلی ما بیشتر متوجه نگاه کلان دولت و ساختار تصمیم‌گیری در حوزه قیمت‌گذاری است. نمی‌شود تولیدکننده نهاده را با قیمت آزاد تهیه کند، همه هزینه‌هایش بر مبنای نرخ‌های واقعی و آزاد باشد، اما در نهایت یک نهاد تصمیم بگیرد که محصول نهایی با قیمتی پایین‌تر از هزینه تمام‌شده فروخته شود. ستاد تنظیم بازار و سایر نهادهای مرتبط، زمانی می‌توانند قیمت منطقی تعیین کنند که پیش از آن، نظر تشکل‌های تولیدی، اتحادیه‌ها، کارشناسان میدانی و وزارت جهاد کشاورزی را به‌صورت جدی اخذ کرده باشند. قیمت‌گذاری باید کارشناسی، واقعی و متوازن باشد نه صرفاً با نگاه حمایتی از مصرف‌کننده و بدون در نظر گرفتن بقای تولیدکننده. اگر دامدار با ۱۰ هزار تومان زیان در هر کیلو شیر مواجه باشد نمی‌شود انتظار داشت این روند برای مدت طولانی ادامه پیدا کند. چنین مدلی نه اقتصادی است، نه پایدار و نه عادلانه.

• در مجموع آزادسازی یارانه‌ها را اقدام مثبتی می‌دانید یا منفی؟

اصل آزادسازی یارانه‌ها می‌تواند از منظر اقتصادی اقدامی درست و حتی ضروری باشد، اما اجرای آن در بخش دام و کشاورزی بسیار حساس است. اگر این کار بدون پیش‌بینی، بدون شیب ملایم و بدون پشتوانه حمایتی انجام شود، می‌تواند خسارت‌های جبران‌ناپذیری به تولید وارد کند.

ما یک‌بار این تجربه تلخ را در سال ۱۴۰۱ داشتیم و نتیجه آن هم برای بخشی از دامداران بسیار سنگین بود. حتی درباره دام‌های مولد نیز آثار نامطلوبی برجا گذاشت. در دوره‌های بعد تلاش شد این روند با مدیریت بهتر و به‌صورت پلکانی پیش برود اما واقعیت این است که فشار همچنان باقی است.

تولید یک زنجیره به‌هم‌پیوسته است. وقتی دامدار در فروش شیر ضرر می‌کند، ناچار می‌شود این زیان را از محل دیگری جبران کند مثلاً در بازار گوشت و اگر آنجا هم فشار باشد دوباره کل زنجیره دچار تنش می‌شود. بنابراین سیاست‌گذاری در این بخش باید بسیار دقیق و با درک ماهیت زنجیره‌ای تولید انجام شود.

• و سخن پایانی شما با مردم؟

من با تمام وجود و با نهایت صداقت عرض می‌کنم که ما تولیدکنندگان خودمان را در برابر مردم مسئول می‌دانیم. مردم ولی‌نعمت ما هستند و هر جایگاهی که امروز داریم از اعتماد و حمایت همین مردم است.

من شرافتاً خودم را در قبال فشارهایی که به سفره مردم وارد می‌شود، مسئول می‌دانم و معتقدم وظیفه ما این است که محصول را با کمترین نوسان، کمترین التهاب و کمترین سود منطقی به دست مصرف‌کننده برسانیم. اگر جایی هم کاستی و اشکالی وجود دارد باید آن را بپذیریم و برای اصلاحش تلاش کنیم. ما برای مردم تولید می‌کنیم نه برای آمار و شعار و من صریح عرض می‌کنم که تا آخرین لحظه‌ای که در هر جایگاهی باشم، طرف مردم می‌ایستم چون باور دارم که عزت تولید، بدون رضایت مردم معنا ندارد.

گفت‌وگوی پیش‌رو تصویری روشن از وضعیت پیچیده و پرچالش صنعت دامداری کشور ارائه می‌دهد صنعتی که از یک سو زیر بار سنگین افزایش قیمت نهاده‌ها، کمبود نقدینگی و تأخیر در وصول مطالبات قرار گرفته و از سوی دیگر با نظام قیمت‌گذاری‌ای مواجه است که گاه فاصله‌ای جدی با واقعیت‌های میدانی دارد.

در میان همه این دشواری‌ها آنچه در سخنان مهندس فرجی‌آزاد برجسته بود، دو نکته اساسی است:

نخست لزوم حمایت واقعی کارشناسی و متوازن از تولید؛ و دوم، پایبندی اخلاقی و حرفه‌ای تولیدکننده به حقوق مردم و مصرف‌کنندگان. بی‌تردید عبور از بحران‌های موجود در زنجیره شیر و لبنیات نیازمند تصمیماتی است که هم تولیدکننده را زنده نگه دارد و هم سفره مردم را بیش از این کوچک نکند.