پیاده‌روی عظیم اربعین حسینی، هر ساله صحنه‌های کم‌نظیری از ایثار، همبستگی و کرامت انسانی را به نمایش می‌گذارد.

اربعین حسینی، این رویداد عظیم که به نمادی جهانی از قدرت فرهنگی و اجتماعی مسلمانان تبدیل شده، نه‌تنها یک راهپیمایی مذهبی، بلکه پدیده‌ای چندبعدی است که می‌تواند الگویی موفق برای همگرایی فرهنگی و خدمت‌رسانی بی‌چشمداشت باشد.

رضا بنی‌اسد، استادیار دانشگاه امام صادق (ع)، در پژوهشی میدانی با رویکرد قوم‌نگاری، به توصیف و تحلیل رفتارهای فرهنگی زائران در این راهپیمایی عظیم پرداخته است. این پژوهش که در چهار مرحله زمانی انجام شده، تصویری شفاف از ابعاد مختلف این حماسه انسانی ارائه می‌دهد. در ادامه، به مهم‌ترین یافته‌ها و محورهای جالب این پژوهش می‌پردازیم.

یکی از محورهای جالب توجه پژوهش، بررسی نحوه پذیرایی از زائران در طول مسیر است. در مسیر نجف تا کربلا، موکب‌های متعددی برپا هستند که بهترین و لذیذترین غذاهای تازه را میان زائران توزیع می‌کنند. جالب اینجاست که موکب‌داران عراقی سال‌هاست با عشق و ارادت به این خدمت مشغول‌اند؛ گردوغبار نشسته بر خودروهای پارک‌شده، گواه حضور طولانی‌مدت آنها در مسیر است.

نکته ظریف دیگر، تفاوت سلیقه در پذیرایی است. برخی موکب‌ها چای کمرنگ به همراه شکر را «چای ایرانی» و چای غلیظ را «چای عراقی» می‌نامیدند و بدین ترتیب، ذوق و ظرافت مهمان‌نوازی خویش را به نمایش می‌گذاشتند. در مسیر کاظمین به کربلا، کیفیت غذاها حتی بهتر و میوه و آبمیوه فراوان‌تر بود که برخی از زائران این تفاوت را به ثروتمندتر بودن موکب‌داران بغدادی نسبت می‌دادند.

 حضور همه اصناف؛ تعطیلی کسب‌وکار برای خدمت به زائر

شاید شگفت‌انگیزترین بخش این پژوهش، گزارش حضور طیف گسترده‌ای از مشاغل در طول مسیر اربعین است. در این ایام، جوشکاران و تعمیرکاران چادر، کالسکه‌ها و چرخ‌های بار را تعمیر می‌کنند؛ خیاط‌ها کفش‌ها و کوله‌پشتی‌های پاره را می‌دوزند؛ جوانانی با عشق و التماس کفش زائران را واکس می‌زنند؛ داروخانه‌های سیار با مشاوره رایگان، داروهای موردنیاز را در اختیار مردم قرار می‌دهند؛ ماساژورها بدن‌های خسته را نوازش می‌دهند؛ رانندگان کامیون خودروهای خود را برای اسکان زائران آماده کرده‌اند و حتی جرثقیل‌داران، جرثقیل‌های خویش را برای برافراشتن پرچم امام حسین (ع) کنار جاده پارک کرده‌اند.

این صحنه‌ها نشان می‌دهد که در فرهنگ اربعین، همه اصناف و اقشار، شغل و درآمد روزانه خود را رها کرده و به یک حرکت خودجوش و الهی پیوسته‌اند؛ حرکتی که در آن مرزی بین «صاحب خدمت» و «دریافت‌کننده خدمت» وجود ندارد.

تنوع فرهنگی و قومیتی در موکب‌ها

پلاک خودروهای عراقی و تابلوهای موکب‌ها نشان می‌داد که موکب‌داران تنها اهل نجف و کربلا نیستند، بلکه از سراسر عراق در این مسیرها گرد هم آمده‌اند. در مسیر کاظمین به کربلا، به دلیل خلوت‌تر بودن، اثری از موکب‌های ایرانی دیده نمی‌شد، اما موکب‌های عراقی با کرامت و احترامی ویژه از زائران ایرانی پذیرایی می‌کردند که خود نشان از عمق الفت و برادری میان شیعیان از هر قوم و نژادی دارد.

پژوهشگر به جذابیت خاص مسیر کاظمین به کربلا اشاره کرده است؛ مسیری که از شهرها، روستاها و نخلستان‌های زیبا عبور می‌کند و جذاب‌ترین بخش آن، عبور از روی رود فرات است. این مسیر هرچند طولانی‌تر از مسیر نجف به کربلاست، اما فضایی آرام‌تر و بکرتر برای زائران فراهم می‌آورد.

 عمودهای مسیر؛ ابتکاری برای نظم و هماهنگی

یکی دیگر از ابتکارات جالب در مسیر نجف به کربلا، نصب عمودهای شماره‌گذاری‌شده است که به زائران کمک می‌کند تا میزان راه پیموده‌شده را بسنجند، با همسفران قرار بگذارند و آدرس موکب‌ها را به‌راحتی پیدا کنند. این ابتکار ساده اما هوشمندانه، نشان از مدیریت مردمی و خودجوش در این حماسه عظیم دارد.

یافته‌های این پژوهش به‌روشنی گویای این حقیقت است که اربعین حسینی، فارغ از هرگونه قومیت، نژاد، سن و مرز جغرافیایی، توانسته همگرایی فرهنگی عظیمی میان مسلمانان ایجاد کند و الگویی موفق از «همدلی عملی» و «خدمت بی‌چشمداشت» را به جهانیان نشان دهد. این ظرفیت عظیم انسانی، با همکاری نهادهای فرهنگی و خدماتی دو کشور ایران و عراق، می‌تواند به‌عنوان یک گنجینه ارزشمند، بیش از پیش تقویت و گسترش یابد و الهام‌بخش فرهنگ خدمت‌رسانی در سایر مناسبت‌های جهانی باشد.