فرصتی دست داد تا در خدمت یکی از چهره‌های شناخته‌شده و با‌سابقه صنعت کفش آذربایجان باشیم فعال اقتصادی و صنفی‌ای که نامش برای بسیاری از اهالی بازار، تولید و صادرات نامی آشنا و قابل احترام است.

دکتر علیرضا جباریان رئیس اتحادیه کفاشان آذربایجان شرقی، رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان کفش استان و نایب‌رئیس انجمن ملی کفش ایران که در این گفت‌وگو از گذشته و حال صنعت کفش تبریز، فرصت‌ها، چالش‌ها، آموزش تخصصی، صادرات و آینده این صنعت پرسیده‌ایم.

• لطفاً در آغاز خودتان را برای مخاطبان مجله معرفی بفرمایید.

بنده علیرضا جباریان هستم متولد سال ۱۳۵۳ در تبریز.  از کودکی در فضای کار و تولید کفش بزرگ شده‌ام. پدرم در این حرفه فعالیت داشتند و ما هم در خانواده به‌ویژه همراه با برادرانم از همان سال‌های ابتدایی با این صنعت مأنوس شدیم. امروز هم هر چهار برادر در همین حوزه مشغول فعالیت هستیم. در کنار کار تولید و فعالیت صنفی حدود ۱۲ سال در اتحادیه کفاشان تبریز حضور داشته‌ام و  ۴ سال به‌عنوان عضو هیئت‌مدیره و۸  سال به‌عنوان رئیس اتحادیه کفاشان تبریز در خدمت همکاران و اعضای صنف بوده‌ام. همچنین نزدیک به سه سال است که به‌عنوان رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان کفش آذربایجان شرقی و نیز نایب‌رئیس انجمن ملی کفش ایران فعالیت می‌کنم.

صنعت کفش تبریز چه پیشینه‌ای دارد و چرا همچنان از آن به‌عنوان یک مزیت مهم یاد می‌شود؟

صنعت کفش در تبریز صرفاً یک حرفه یا کسب‌وکار نیست،  بخشی از هویت تاریخی و اقتصادی این شهر است. این صنعت پیشینه‌ای عمیق و چند صد ساله دارد و از دیرباز تبریز یکی از کانون‌های مهم تولید کفش در منطقه بوده است. حتی در برخی روایت‌های تاریخی آمده که قدیمی‌ترین کفش کشف‌شده در جهان در محدوده مرزی ایران، ارمنستان و آذربایجان به دست آمده و این خود نشان می‌دهد که این جغرافیا از دیرباز با هنر کفش‌دوزی پیوند داشته است. از سوی دیگر مارکوپولو نیز حدود ۷۰۰ سال پیش در سفرنامه خود از رونق صنایع تبریز یاد کرده و به صنعت کفش به‌عنوان یکی از حرفه‌های پررونق این شهر اشاره کرده است. بنابراین وقتی از کفش تبریز سخن می‌گوییم درباره صنعتی حرف می‌زنیم که هم ریشه تاریخی دارد هم سرمایه انسانی و هم اعتبار بازار.

• با وجود این پیشینه چه عواملی باعث شده این صنعت در دوره‌هایی با آسیب و عقب‌گرد مواجه شود؟

صنعت کفش تبریز در حدود پنج دهه اخیر دست‌کم سه ضربه اساسی خورده است و نسبت به گذشته کوچک‌تر شده است. نخستین ضربه به زمانی برمی‌گردد که کفش ملی تأسیس شد. با ورود کفش‌های سبک‌تر و محصولاتی که با مواد زیرمصنوعی تولید می‌شدند ذائقه بازار تغییر کرد. طبیعی بود که بخشی از مردم به سمت آن نوع تولیدات بروند و همین موضوع سبب شد بسیاری از استادکاران و تولیدکنندگان سنتی به‌تدریج از این صنعت فاصله بگیرند.

ضربه دوم مربوط به دهه ۷۰ و ورود گسترده کفش چینی به بازار ایران بود. تنوع رنگ، ظاهر جذاب و مدل‌های به‌روز آن محصولات، بازار را تحت تأثیر قرار داد و بار دیگر بخشی از تولیدکنندگان داخلی دچار آسیب شدند.

در دهه اخیر نیز با مجموعه‌ای از مشکلات از جمله افزایش شدید قیمت‌ها، واردات بی‌رویه و قاچاق مواجه شدیم. بسیاری از تولیدکنندگان به‌ویژه واحدهای کوچک‌تر سرمایه کافی برای تاب‌آوری در این شرایط نداشتند و همین باعث شد تعدادی از چرخه تولید خارج شوند. البته با همه این دشواری‌ها صنعت کفش تبریز همچنان ایستاده و این خود نشان‌دهنده توان و ریشه‌داری این صنعت است.

• امروز صنعت کفش تبریز در چه وضعیتی قرار دارد؟

خوشبختانه با وجود تمام دشواری‌ها صنعت کفش در تبریز همچنان زنده و فعال است. در حال حاضر حدود ۲۳۰۰ واحد تولیدی کفش در تبریز فعالیت دارند و در کنار آن نزدیک به ۵۰ واحد بزرگ صنعتی نیز در این حوزه مشغول به کار هستند. این اعداد و ارقام نشان می‌دهد که صنعت کفش هنوز یکی از ارکان مهم تولید در تبریز و آذربایجان شرقی است. اما باید توجه داشت که حفظ این جایگاه نیازمند برنامه‌ریزی، حمایت و نگاه جدی به آینده است.

• آیا زنجیره تولید کفش در تبریز کامل است یا هنوز در برخی بخش‌ها وابستگی وجود دارد؟

در سال‌های اخیر در برخی حلقه‌های زنجیره تولید پیشرفت‌های خوبی داشته‌ایم. به‌عنوان نمونه در گذشته در حوزه تولید زیره کفش مشکلات جدی داشتیم و ناچار بودیم بخشی از نیاز خود را از دیگر مناطق تأمین کنیم. اما امروز خوشبختانه یک کارخانه بزرگ و چند واحد کوچک‌تر در این بخش در تبریز فعال شده‌اند و این موضوع یک دستاورد مهم برای صنعت کفش استان است.

حتی می‌توان گفت یکی از این واحدها در حوزه زیره کفش در شمار مجموعه‌های بزرگ منطقه قرار دارد. با این حال هنوز هم زنجیره تولید ما به‌طور کامل تکمیل نشده و در بعضی بخش‌ها هم به تهران و هم در مواردی به خارج از کشور وابستگی داریم. هدف ما این است که این زنجیره به‌تدریج کامل شود زیرا هر چه حلقه‌های تأمین مواد اولیه، طراحی، تولید، بسته‌بندی و صادرات در داخل استان کامل‌تر شود قدرت رقابت ما هم بیشتر خواهد شد.

• صنعت کفش چه سهمی در اشتغال استان دارد؟

صنعت کفش از نظر اشتغال‌زایی یکی از صنایع بسیار مهم استان است. برآورد ما این است که در این حوزه حدود ۴۰ تا ۵۰ هزار نفر به‌صورت مستقیم مشغول به کار هستند و تقریباً همین تعداد نیز به‌صورت غیرمستقیم از این صنعت ارتزاق می‌کنند. در مجموع می‌توان گفت حدود ۱۰۰ هزار نفر به‌نحوی با صنعت کفش در ارتباط‌اند و معیشت‌شان به این حوزه وابسته است. به همین دلیل وقتی درباره صنعت کفش صحبت می‌کنیم فقط از یک صنف یا یک بازار حرف نمی‌زنیم، بلکه از یک زیست‌بوم اقتصادی و اجتماعی گسترده سخن می‌گوییم.

• یکی از مسائلی که همواره درباره صنعت کفش مطرح می‌شود موضوع آموزش تخصصی است. این بخش را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

این موضوع یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های ماست. صنعت کفش در تبریز بیش از آنکه بر پایه آموزش رسمی شکل گرفته باشد به‌صورت سینه‌به‌سینه، تجربی و خانوادگی منتقل شده است. شاید بتوان گفت حدود ۹۰ درصد فعالان این حوزه این حرفه را از پدران و خانواده‌های خود آموخته‌اند.

این شیوه انتقال تجربه گرچه ارزشمند است اما برای امروز و فردای صنعت کفش کافی نیست. دنیای امروز بر پایه دانش، فناوری، طراحی، استاندارد و آموزش تخصصی پیش می‌رود. ما سال‌هاست پیگیر راه‌اندازی هنرستان تخصصی و حتی دانشگاه یا مرکز آموزش عالی تخصصی صنعت کفش در تبریز هستیم اما متأسفانه هنوز این اتفاق آن‌گونه که باید محقق نشده است. در حالی که کشورهایی مانند ایتالیا، ترکیه، چین، اسپانیا و برزیل در این صنعت هم هنرستان دارند و هم دانشگاه تخصصی ما در تبریز با این سابقه و ظرفیت هنوز از چنین زیرساختی به‌طور کامل برخوردار نیستیم.

جالب است بدانید حدود ۵۰ سال پیش در تبریز هنرستانی وجود داشت که رشته کفاشی داشت، اما به‌تدریج این ظرفیت از بین رفت. در سال‌های اخیر نیز با همکاری دانشگاه آزاد، تلاش‌هایی برای راه‌اندازی مدرسه عالی مهارتی صنعت کفش تبریز انجام شد، اما با تغییر مدیریت، این طرح متوقف شد. این در حالی است که آینده این صنعت بدون آموزش نوین، با دشواری بیشتری روبه‌رو خواهد شد.

• نقش دولت را در حمایت از این صنعت چگونه می‌بینید؟

واقعیت این است که صنعت کفش به‌رغم توانمندی‌های فراوان با کمبود سرمایه مواجه است و نمی‌تواند به‌تنهایی بار سنگین سرمایه‌گذاری‌های زیربنایی را به دوش بکشد. بخش خصوصی و تشکل‌ها می‌توانند همراهی و مشارکت داشته باشند، اما برخی زیرساخت‌ها حتماً نیازمند حمایت و پشتیبانی دولت هستند.

اگر بخواهیم این صنعت توسعه پیدا کند باید نگاه حمایتی در حوزه‌هایی مانند آموزش تخصصی، تسهیلات مالی، ایجاد شهرک‌های تخصصی، نمایشگاه‌های بین‌المللی و تکمیل زنجیره تولید وجود داشته باشد. بدون این حمایت‌ها صنعت کفش با وجود ظرفیت بالا نمی‌تواند آن جهش مورد انتظار را تجربه کند.

• موضوع شهرک تخصصی کفش به کجا رسید؟

در مقطعی به‌ویژه در دولت قبل مصوب شد که شهرک تخصصی کفش در نزدیکی تبریز ایجاد شود و حتی زمینی نیز در حوالی سهند برای این منظور در نظر گرفته شد. اما متأسفانه به دلایل مختلف این مصوبه به مرحله اجرا نرسید. بعدها یک مجموعه خصوصی اقدام به راه‌اندازی چنین شهرکی کرد اما چون کاملاً با سرمایه‌گذاری خصوصی انجام شده بود هزینه‌ها برای بسیاری از تولیدکنندگان کوچک و متوسط سنگین بود و امکان حضور برای همه فراهم نشد. واقعیت این است که شهرک تخصصی وقتی می‌تواند برای بدنه اصلی صنعت مفید باشد که با حمایت‌های دولتی و تسهیل‌گرانه همراه شود وگرنه بخش قابل توجهی از تولیدکنندگان توان ورود به آن را نخواهند داشت.

• وضعیت صادرات کفش تبریز را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

صنعت کفش تبریز از نظر صادرات ظرفیت‌های بسیار خوبی دارد و در دوره‌هایی نیز این ظرفیت خود را نشان داده است. برای مثال در دهه ۷۰ صادرات خوبی به روسیه داشتیم. همچنین بازارهای افغانستان و عراق در مقاطعی از مقاصد مهم کفش تبریز بودند.

اما در سال‌های اخیر این بازارها با افت مواجه شده‌اند. در افغانستان بخشی از خریداران سابق خود وارد عرصه تولید شده‌اند و در عراق نیز به‌دلیل برخی قوانین و ضوابط جدید، کار سخت‌تر شده است. با این حال من معتقدم اگر حمایت اصولی، برنامه‌ریزی و تسهیل‌گری واقعی در حوزه صادرات وجود داشته باشد کفش تبریز همچنان می‌تواند در بازارهای منطقه و فراتر از آن حضوری موفق داشته باشد.

• به نظر شما مهم‌ترین ضعف در حوزه حمایت از صادرات چیست؟

در بسیاری از کشورها دولت‌ها صادرات را حمایت، هدایت و تسهیل می‌کنند. چرا که صادرات فقط منفعت یک تولیدکننده نیست بلکه ارزآوری، اشتغال و اعتبار برای کشور به همراه دارد. اما در کشور ما این حمایت‌ها آن‌گونه که باید و شاید کافی نیست. یکی از نمونه‌های مهم حضور در نمایشگاه‌های خارجی است. حضور مؤثر در نمایشگاه‌های تخصصی به‌ویژه برای صنعتی مانند کفش بسیار مهم است اما هزینه‌های آن بالاست و بدون حمایت برای بسیاری از واحدها ممکن نیست.

از سوی دیگر بعضی نمایشگاه‌هایی که برای حضور پیشنهاد می‌شود عمومی هستند و نه تخصصی. طبیعی است که حضور در نمایشگاهی که برای چندین صنعت مختلف برگزار می‌شود اثربخشی لازم را برای صنعت کفش نداشته باشد. ما به نمایشگاه‌های تخصصی کفش نیاز داریم نمایشگاه‌هایی که خریدار تخصصی، تاجر حرفه‌ای و بازار هدف روشن داشته باشند.

• آیا تجربه موفقی هم در این زمینه داشته‌اید؟

بله خوشبختانه با وجود همه محدودیت‌ها تجربه‌های موفقی نیز داشته‌ایم. ما در چند نمایشگاه تخصصی کفش در ترکیه شرکت کردیم و نتیجه این حضور ایجاد مسیرهایی برای صادرات به آفریقا، اروپا، آسیا و حتی ترکمنستان بود. این تجربه‌ها نشان می‌دهد که اگر حضور ما در بازارهای خارجی هدفمند، تخصصی و پشتیبانی‌شده باشد کفش تبریز از ظرفیت بسیار خوبی برای صادرات برخوردار است. ما از نظر کیفیت، تجربه و توان تولید حرف برای گفتن داریم.

• صنعت کفش در یک سال اخیر تا چه اندازه از شرایط اقتصادی و بحران‌ها تأثیر گرفته است؟

طبیعی است که صنعت کفش نیز مانند بسیاری از بخش‌های تولیدی کشور از شرایط عمومی اقتصاد، نوسانات بازار و بحران‌های منطقه‌ای و بین‌المللی اثر پذیرفته است. در یک سال اخیر شرایط کشور به‌گونه‌ای بوده که فشارهای مختلفی بر حوزه تولید وارد شده است.

با این حال خوشبختانه تا این لحظه در صنعت کفش تعدیل نیروی گسترده و جدی نداشته‌ایم اما واقعیت این است که حدود ۵۰ درصد واحدها با ظرفیت پایین یا به‌صورت نیمه‌فعال کار می‌کنند. این مسئله زنگ خطری جدی است.

• مهم‌ترین علت این کاهش ظرفیت چیست؟

مهم‌ترین عامل افزایش شدید قیمت مواد اولیه است. برخی مواد اولیه در مدت کوتاهی دو تا سه برابر گران شده‌اند و این موضوع فشار سنگینی بر تولیدکننده وارد کرده است.

از طرف دیگر هزینه انرژی، بیمه، مالیات و دستمزد نیز افزایش یافته است. در سمت مقابل مردم هم مانند گذشته قدرت خرید ندارند. حاصل این دو فشار یعنی افزایش هزینه تولید و کاهش قدرت خرید مصرف‌کننده این شده که فروش کاهش یافته و واحدهای تولیدی با مشکل جدی نقدینگی مواجه شده‌اند.

در چنین شرایطی انتظار این است که بانک‌ها نقش فعال‌تری در تأمین سرمایه در گردش ایفا کنند، اما متأسفانه تسهیلات مؤثر و متناسب آن‌طور که باید در اختیار تولیدکنندگان قرار نمی‌گیرد. به همین دلیل بسیاری از واحدها در وضعیت رکود یا نیمه‌تعطیل قرار گرفته‌اند.

• آیا احتمال تعدیل نیرو در ماه‌های آینده وجود دارد؟

در حال حاضر خوشبختانه تعدیل گسترده اتفاق نیفتاده است اما اگر این روند ادامه پیدا کند و حمایت‌های لازم صورت نگیرد این نگرانی وجود دارد که در یکی دو ماه آینده با تعدیل جدی نیرو در بخشی از صنعت کفش روبه‌رو شویم. این موضوع فقط یک مسئله صنفی یا تولیدی نیست بلکه می‌تواند به یک چالش اجتماعی تبدیل شود. وقتی صنعتی با این میزان اشتغال‌زایی دچار آسیب می‌شود آثار آن به خانواده‌ها، بازار، معیشت و آرامش اجتماعی هم سرایت می‌کند.

• از نگاه شما راه برون‌رفت از این شرایط چیست؟

به‌نظر من راه‌حل‌ها روشن است به شرط آنکه اراده‌ای جدی برای اجرا وجود داشته باشد.

نخست اینکه دولت باید از صنعت کفش حمایت مؤثر و واقعی انجام دهد. دوم باید نظارت دقیق‌تری بر بازار مواد اولیه صورت گیرد تا جلوی افزایش‌های غیرمنطقی و سوءاستفاده برخی افراد گرفته شود.

سوم بانک‌ها باید سرمایه در گردش را سریع‌تر و با شرایط مناسب‌تر در اختیار واحدهای تولیدی قرار دهند. چهارم، زیرساخت‌های آموزشی و تخصصی این صنعت باید تقویت شود تا نسل آینده این حرفه، مجهزتر و علمی‌تر وارد میدان شود.

اگر این حمایت‌ها انجام شود، من معتقدم صنعت کفش تبریز نه‌تنها از این شرایط عبور می‌کند بلکه می‌تواند دوباره به روزهای پررونق خود نزدیک شود.

• و سخن پایانی؟

رسانه‌ها حقیقتاً بازوی مهم و مؤثر در انتقال صدای تولیدکنندگان، کارگران و فعالان اقتصادی هستند. اگر مسائل و مشکلات این بخش به‌درستی بازتاب داده شود هم مسئولان بهتر در جریان واقعیت‌ها قرار می‌گیرند و هم افکار عمومی با اهمیت موضوع آشنا می‌شود.

از شما و همه عزیزان رسانه‌ای که با دغدغه‌مندی مسائل صنعت و تولید را دنبال می‌کنید صمیمانه تشکر می‌کنم.