کلان‌شهر تهران، امروز بیش از هر زمان دیگری در تلاقی رشد و فرسایش ایستاده است؛ از نفس‌تنگی آسمان و قفل ترافیک گرفته تا بحران مسکن و فرسودگی زیرساخت‌ها. تهرانی که روزگاری نماد امید و پیشرفت بود، حالا زیر فشار جمعیت، آلودگی و تصمیمات متناقض هر روز با چالش تازه‌ای روبه‌رو می‌شود.

این مهم باعث شده تا پژوهش ایرنا در پرونده‌ای با عنوان «تهران ۱۴۰۴» تصویری جامع از مشکلات زیست‌محیطی، مدیریت شهری، مسکن و بافت فرسوده، چالش‌های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی و پتانسیل‌های تهران را مورد بررسی قرار دهد. «متهم اصلی قطع درختان تهران کیست؟»، «پایتختی که رنج را به حاشیه صادر می‌کند»، «شهری که عابرانش باید شانس بیاورند»، «موتورسیکلت‌ها تهران را می‌بلعند» و «کافه‌ها: پناهگاه روزمره یا ویترین هزینه‌ها؟» گزارش‌هایی است که در ارتباط با این پرونده منتشر شده است. گزارش پیش‌رو به تکدی‌گری در تهران، عوامل و راهکارهای آن پرداخته است.

در مترو و میدان‌های شهر چه خبر است؟

تا سال‌های نه‌چندان دور، وقتی صحبت از فقر و گدایی به میان می‌آمد، ذهن بسیاری از شهروندان به‌طور ناخودآگاه به مناطق جنوبی شهر معطوف می‌شد. حضور متکدیان و بی‌خانمان‌ها عمدتاً به همان محدوده‌ها نسبت داده می‌شد و حتی در بخش‌های مرکزی تهران نیز مشاهده این پدیده چندان رایج نبود. شمال شهر، دست‌کم در تصور عمومی از چنین آسیب‌هایی تا حد زیادی مصون تلقی می‌شد.

با این حال، در سال‌های اخیر نشانه‌های روشنی از تغییر این الگو دیده می‌شود. پدیده فقر و تکدی‌گری نه‌تنها به مناطق مرکزی شهر راه یافته بلکه اکنون در بخش‌هایی از شمال تهران نیز به‌طور محسوس قابل مشاهده است. میدان تجریش به‌عنوان یکی از پرترددترین نقاط شمال پایتخت و ایستگاه متروی تجریش نمونه‌ای از این تغییر جغرافیای آسیب‌های اجتماعی به شمار می‌روند.

در فاصله‌ای کوتاه در میدان و مترو تجریش، حضور چندین متکدی به‌طور هم‌زمان به چشم می‌خورد؛ حضوری که در برخی ساعات به حدی پررنگ می‌شود که مأموران مترو ناچار به تذکرهای مکرر برای جابه‌جایی آنان می‌شوند.

مشاهدات میدانی حاکی از آن است که در فاصله‌ای کوتاه در میدان و مترو تجریش، حضور چندین متکدی به‌طور هم‌زمان به چشم می‌خورد؛ حضوری که در برخی ساعات به حدی پررنگ می‌شود که مأموران مترو ناچار به تذکرهای مکرر برای جابه‌جایی آنان می‌شوند. این وضعیت، پرسش‌هایی جدی درباره گسترش فقر شهری، کارآمدی سیاست‌های حمایتی و نحوه مدیریت آسیب‌های اجتماعی در پایتخت ایجاد کرده است.

چرا تکدی‌گری در تهران افزایش یافته است؟

در سال‌های اخیر، عوامل اقتصادی ساختاری، مانند افزایش نرخ بیکاری، رشد تورم و کاهش قدرت خرید اقشار کم‌درآمد باعث شده است که بخش قابل‌توجهی از جمعیت شهری به سوی مرزهای فقر نزدیک‌تر شوند. پژوهشگر اجتماعی محمدرضا محبوب‌فر در تحلیل‌های خود اشاره کرده است که افزایش نرخ فقر در دهه‌های اخیر موجب شده ۷۰ درصد جمعیت زیر خط فقر نسبی قرار گیرند، به‌گونه‌ای که بخش زیادی از درآمدشان برای تأمین مسکن و نیازهای پایه صرف می‌شود و فرصت‌های شغلی باثبات برای آنان کاهش یافته است؛ این روند به گسترش آسیب‌های اجتماعی ازجمله تکدی‌گری دامن زده است.

از دید جامعه‌شناسان، فقر در تهران تنها محصول عوامل اقتصادی نیست بلکه نتیجه مجموعه‌ای از نابرابری‌های اجتماعی و ساختاری است. به‌عنوان مثال پژوهشی نشان می‌دهد که نابرابری در توسعه مناطق مختلف تهران، نرخ بیکاری و دسترسی نابرابر به خدمات اجتماعی باعث تشدید مشکلات اجتماعی و فقر شده است. این عدم توازن توسعه از یک‌سو باعث شده مناطق پایین‌تر درآمدی با مشکلات شدیدتری روبه‌رو شوند و از سوی دیگر زمینه حضور افراد آسیب‌دیده اجتماعی در فضاهای پرتردد مانند مترو و میدان‌ها را فراهم کند، چرا که زندگی در این فضاها برایشان کمترین هزینه و بیشترین احتمال دریافت کمک را دارد.

نسترن حبیبی جامعه‌شناس در گفت‌وگو با روزنامه تعادل تأکید کرده که تکدی‌گری امروز دیگر صرفاً نشانه فقر اقتصادی نیست بلکه یک پدیده چندلایه اجتماعی است؛ بخشی از آن ریشه در فقر ساختاری، بیکاری و مهاجرت دارد، اما بخش مهم دیگری ناشی از «نگاه ابزاری به ترحم» مردم است که باعث شده تکدی‌گری فرم جدیدی از کسب‌وکار اجتماعی پیدا کند. همچنین نقش زنان و کودکان در تکدی‌گری امروز پررنگ شده است که نشان‌دهنده تغییر ساختار این پدیده در شهرهای بزرگ مانند تهران است.

کارشناسان اجتماعی معتقدند فاصله طبقاتی و نابرابری اقتصادی شدید یکی از مهم‌ترین عوامل افزایش تکدی‌گری است. کوروش محمدی، رئیس انجمن آسیب‌شناسی اجتماعی ایران در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر گفته است که فاصله عظیم بین درآمدهای بسیار پایین کارگران و حقوق‌های بسیار بالا در بخش‌های خاص جامعه به‌نوعی مشروعیت و «فضای اجتماعی» برای تکدی‌گری ایجاد می‌کند؛ در واقع وقتی اختلاف طبقاتی افزایش می‌یابد، امکان‌های معاش قانونی برای گروه‌های ضعیف کمتر می‌شود و فشار زندگی آنان را به سمت روش‌های غیررسمی امرارمعاش می‌برد.

محرومیت شدید یا کسب درآمد غیررسمی؟

با وجود آنکه بسیاری از متکدیان واقعاً از فقر و محرومیت شدید رنج می‌برند و تکدی‌گری برایشان تنها راه امرار معاش است، بررسی‌های میدانی و جامعه‌شناسی نشان می‌دهد که این پدیده همه‌جانبه نیست و شامل افرادی نیز می‌شود که درآمدهای هنگفتی از این فعالیت‌ها کسب می‌کنند.

به گفته کارشناسان، برخی از متکدیان به دلیل انگیزه مالی و سودآوری بالای این مسیر به تکدی‌گری روی می‌آورند و رفتار آنان دیگر صرفاً بازتاب فقر اقتصادی نیست، بلکه نوعی «کسب درآمد غیررسمی» محسوب می‌شود که توانسته در برخی نقاط شهری به یک پدیده قابل توجه تبدیل شود.

به گفته کارشناسان، برخی از متکدیان به دلیل انگیزه مالی و سودآوری بالای این مسیر به تکدی‌گری روی می‌آورند و رفتار آنان دیگر صرفاً بازتاب فقر اقتصادی نیست، بلکه نوعی «کسب درآمد غیررسمی» محسوب می‌شود.

نکته دیگری که جامعه‌شناسان بارها بر آن تأکید کرده‌اند، حضور افرادی است که دیگران را، به‌ویژه کودکان، برای تکدی‌گری اجیر می‌کنند. این گروه‌ها معمولاً با سازماندهی و بهره‌گیری از آسیب‌پذیری کودکان، آن‌ها را به فضاهای پرتردد شهری می‌فرستند تا برایشان درآمدزایی کنند. چنین الگوهایی نشان می‌دهد که بخشی از تکدی‌گری در تهران نه محصول فقر مستقیم فرد، بلکه ناشی از سوءاستفاده و بهره‌کشی از افراد آسیب‌پذیر است و مسئله‌ای پیچیده اجتماعی–اقتصادی محسوب می‌شود.

چه باید کرد؟

برای مقابله با گسترش تکدی‌گری در تهران و عبور آن از مرزهای جغرافیایی سنتی، جامعه‌شناسان تأکید می‌کنند که تقویت نظام حمایتی و شبکه‌های رفاهی اجتماعی ضروری است. ارائه کمک‌های هدفمند، اعطای بسته‌های حمایتی و ایجاد مراکز خدمات اجتماعی در مناطق پرخطر می‌تواند فشار اقتصادی بر خانواده‌ها و گروه‌های آسیب‌پذیر را کاهش دهد. نسترن حبیبی، جامعه‌شناس بر اهمیت توسعه این ساختارها تأکید کرده و گفته است: «حمایت اجتماعی موثر باعث کاهش انگیزه افراد واقعی فقیر برای روی‌آوردن به تکدی‌گری می‌شود و در عین حال از سوءاستفاده‌های سازمان‌یافته جلوگیری می‌کند».

از منظر اقتصادی، کارشناسان پیشنهاد می‌کنند که برنامه‌های اشتغال پایدار و فرصت‌های درآمدی رسمی برای اقشار کم‌درآمد و گروه‌های آسیب‌پذیر گسترش یابد. کوروش محمدی، رئیس انجمن آسیب‌شناسی اجتماعی ایران، معتقد است که وقتی فرصت‌های شغلی قانونی محدود است و فاصله طبقاتی افزایش یافته، بخشی از مردم ناچار به روش‌های غیررسمی کسب درآمد می‌شوند. بنابراین ایجاد برنامه‌های آموزش مهارت، طرح‌های اشتغال محلی و حمایت از کسب‌وکارهای خُرد می‌تواند جایگزین معیشت غیررسمی شود و تکدی‌گری را کاهش دهد.

یکی دیگر از محورهای کلیدی، مقابله با بهره‌کشی از کودکان و افراد اجیر شده است. نهادهای حمایتی و شهرداری باید با شناسایی و ساماندهی این گروه‌ها، از حضور کودکان در فضای پرتردد شهری جلوگیری کنند و راهکارهایی مانند ارائه آموزش، مراقبت اجتماعی و خدمات حمایتی جایگزین ایجاد نمایند.

در نهایت، کارشناسان اجتماعی توصیه می‌کنند که عدالت فضایی و توزیع متوازن خدمات شهری رعایت شود. کاهش تمرکز جمعیت آسیب‌پذیر در یک نقطه و توزیع خدمات حمایتی و فضای شهری به‌صورت متوازن باعث می‌شود فشار روانی و اجتماعی بر مناطق پرتردد کاهش یابد. توسعه پارک‌ها، مراکز آموزشی و اجتماعی در مناطق کمتر برخوردار، همراه با هماهنگی بین وزارت رفاه، شهرداری و سازمان‌های غیردولتی، می‌تواند به یک راهبرد جامع و پایدار برای کاهش تکدی‌گری و بهبود کیفیت زندگی شهروندان تهران تبدیل شود.