بحران و افق‌های امید در شمال‌غرب ایران/  جستاری در وضعیت محیط زیست آذربایجان شرقی با دکتر حسن‌زاده

به گزارش بهار وطن – آذربایجان شرقی، سرزمینی با تاریخ و فرهنگ کهن، این روزها در کشاکش میان توسعه و تخریب قرار گرفته است؛ جایی که بن‌مایه‌های زیستی و منابع طبیعی‌اش فراتر از مرزهای استان بر سرنوشت منطقه اثرگذارند. سال‌های اخیر برای این منطقه، ترجمان نبردی مداوم با بحران‌های زیست‌محیطی بوده است. بحران‌هایی که دریاچه ارومیه، ریه آبی شمال‌غرب کشور، شاید ملموس‌ترین نشانه‌ی آن باشد اما لیست چالش‌ها به همین نقطه ختم نمی‌شود.

چهارراه بودن جغرافیایی استان، ظرفیت‌های عظیم کشاورزی و ویژگی‌های منحصربه‌فرد تنوع زیستی، آذربایجان شرقی را به منطقه‌ای حساس و راهبردی بدل ساخته و هرگونه آسیب بر پیکر آن، پیامدهایی فراتر از توقع بر جای می‌‌گذارد. غفلت از مدیریت دانش‌بنیان و عدم توازن توسعه، گاه به مثابه خراشی عمیق بر بوم زیست این خطه نقش بسته و نیاز به رویکردی نوین و مشارکتی، بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود.

در این میان، مدیریت یکپارچه محیط زیست و هماهنگی بین سازمان‌ها، نقشی تعیین‌کننده در مهار بحران‌ها و ایجاد امید برای آینده دارد. تضاد میان منافع صنعتی، کشاورزی و حفاظت محیط زیست، اگر با تدبیر و گفت‌وگو حل نشود، از دل هر برنامه توسعه‌ای بحران دیگری زاده خواهد شد.

در این گزارش تفصیلی، با نگاهی تحلیلی به سخنان و رویکردهای دکتر حسن‌زاده، مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی، تلاش می‌شود تصویری جامع از بحران‌ها، چالش‌ها، سیاست‌های جاری و چشم‌اندازهای پیش‌رو ارائه گردد؛ تصویری که فقط حکایت از عبور از بحران ندارد بلکه نویدبخش امید، پویایی و همدلی برای پاسداشت میراث طبیعی استان است.

تصویری فراگیر از وضعیت زیست‌محیطی استان

حسن‌زاده، مرد اول حفاظت محیط زیست استان، وضعیت کنونی را حاصل انباشت سیاست‌ها و تصمیمات چندین دهه می‌داند

وی گفت: وقتی به شرایط امروز نگاه می‌کنیم، نمی‌توان مسئولیت را تنها بر دوش یک دستگاه انداخت. این وضعیت، نتایج سال‌ها تصمیم‌گیری، اجرا و بعضاً غفلت از سوی تمام ارکان حاکمیتی و اجرایی است.

وی افزود: وجود برنامه‌های هم‌زمان اما ناموزون، پایش‌های مقطعی و عدم انسجام در اجرا، منجر به تداوم نوسان و بحران در وضعیت فعلی شده است. اگر قرار بر بهبود باشد، باید گام نخست را با اصلاح رویکردها و سیاست‌ها برداشت؛ در غیراین‌صورت نمی‌توان به آینده‌ای مطلوب امیدوار بود.

چهار بحران اساسی، از فرونشست دریاچه تا جنگل‌های زخمی

نیروگاه تبریز، فرصت یا تهدید؟

وی بیان کرد: نیروگاه تبریز با تولید انرژی، توسعه صنعتی منطقه را تقویت کرده اما پیامدهای مستقیم بر هوای شهر و اطراف داشته است. تمرکز ما بر پایش مستمر آلایندگی‌ها، الزام به نصب تجهیزات کنترل‌کننده و هم‌زمان توسعه انرژی‌های پاک است.

 دریاچه ارومیه؛ نماد بحران و آزمون بزرگ

مدیرکل حفاظت محیط زیست تصریح کرد: افزایش بی‌رویه زمین‌های کشاورزی و برداشت غیراصولی آب، دریاچه ارومیه را تا مرز نابودی پیش برده است. وقتی سطح اراضی کشاورزی در طی چند دهه از ۳۰۰ به ۷۰۰ هزار هکتار رسید، می‌دانستیم بحران کم‌آبی رخ می‌دهد. تجربه استان نشان می‌دهد تا زمانی که نگاه غالب معیشتی بر کشاورزی سایه افکنده، نمی‌توان بر چالش آب فائق آمد.

وی ادامه داد: اصلاح ساختار معیشت مردمان منطقه به سمت خدمات و صنعت، امری اجتناب‌ناپذیر برای حل بحران دریاچه است.

جنگل‌های ارسباران؛ ذخیره‌گاه جانوری در معرض خطر

دکتر حسن‌زاده هشدار داد: ارسباران که میراث جهانی است، با معدن‌کاوی‌های بی‌ضابطه، قطع درختان و نظارت ناکافی، رو به افول گذاشته است. تیم‌های کارشناسی محیط زیست به‌طور مداوم وضعیت را بررسی و برای تدوین راهکارهای اجرایی به‌شدت فعال‌اند.

 دفن غیراصولی پسماند؛ تهدید پنهان شهرهای استان

وی تأکید کرد: دفن غیراصولی زباله‌ها یکی از معضلات اساسی شهرهای استان است. اجرای طرح‌های تفکیک از مبدا و مدیریت پسماند، مطالبه جدی ما از شهرداری‌ها بوده و هست. محیط زیست استان با جدیت بر اجرای قوانین در این حوزه نظارت دارد.

توسعه صنعتی؛ تعادل میان اقتصاد و محیط زیست

حسن‌زاده با اشاره به ضرورت ایجاد توازن میان رشد صنعتی و اکولوژیک گفت: هیچ صنعتی در استان بدون پایبندی به الزامات محیط زیستی اجازه فعالیت نخواهد گرفت. اولویت ما سلامت مردم و پایداری اکوسیستم است.

وی افزود: برنامه زمان‌بندی احداث تصفیه‌خانه‌ها، موضوعی اجباری در صدور و تمدید مجوز صنایع است و تخلفی در این زمینه حتی برای واحدهای بزرگ، با پیگرد قانونی همراه خواهد بود.

وی بیان کرد: درخصوص بحران پساب و آلودگی صنایع بزرگی همچون کاوه سودا، مدیریت پساب و حذف لاگون‌های اسیدی به عنوان راهکار قاطع و اجرایی در دستور کار ما بوده و هیچ‌گاه اجازه خروج آب آلوده از کارخانه به محیط را نخواهیم داد.

 نقش نهادهای بالادستی و مقابله با فشارها

وی با اشاره به تعاملات فرادستی و موانع اجرایی تصریح کرد: هماهنگی و هم‌افزایی با نهادهای بالادستی، بخش لاینفک موفقیت در عرصه محیط زیست است. البته فشارهای بیرونی و گاهی مداخلات غیرتخصصی، روند تصمیم‌گیری را کند می‌کند اما مأموریت ما پاسداری از خطوط قرمز زیست‌محیطی است.

وی افزود: بحران ناترازی انرژی و کمبود زیرساخت، روی بسیاری از حوزه‌ها اثر گذاشته اما نگاه بلندمدت، تعامل و مشارکت دستگاه‌ها راه عبور از این چالش‌ها خواهد بود.

 معدن طلای اندریان؛ خط قرمز آلودگی و سلامت مردم

مدیر کل سازمان حفاظت محیط زیست  درباره اقدامات میدانی در حوزه معادن، مخصوصاً معدن اندریان عنوان داشت: تیم‌های ما با رصد و پایش میدانی، هرگونه تخلف و آلودگی را گزارش می‌کنند. توسعه معادن فقط در صورتی ادامه خواهد یافت که اثری از آلودگی آب، خاک و هوا وجود نداشته باشد. با متخلفان چه داخلی و چه خارجی هیچ مماشاتی نخواهیم داشت.

وی اضافه کرد: برای ما کیفیت زندگی و سلامت مردم بر توسعه صنعتی اولویت دارد. اکوسیستم ارسباران خط قرمز ماست و از حق مردم کوتاه نخواهیم آمد.

سخن پایانی، مسئولیت جمعی و آینده روشن

 حسن‌زاده در پایان خطاب به مردم و فعالان محیط زیست استان اظهار داشت: هر زمان احساس کنم دیگر نمی‌توانم خدمت مؤثری داشته باشم، از سمت خود کناره‌گیری می‌کنم. ما خود را جزئی از مردم می‌دانیم و با هم برای فردایی بهتر و سالم‌تر تلاش می‌کنیم.

گزارش حاضر، نشان از چندلایگی، دشواری و در عین حال پویایی مسائل زیست‌محیطی آذربایجان شرقی داشت. تأکید بر اصلاح سیاست‌ها و ارتقاء مشارکت جمعی، راهی برای عبور از شرایط کنونی و رسیدن به توسعه پایدار و پاسداشت زیست‌بوم منحصر به‌فرد استان خواهد بود.

گزارش از زهرا ژرفی مهر