بهار وطن نیوز،  در عصر شتابان تحول فناوری، جایی که مرزهای سنتی میان صلح و مخاصمه در پرتو ابزارهای نوین دگرگون شده است، حقوق بین‌الملل بشردوستانه با چالشی بنیادین مواجه شده است: چگونه می‌توان کرامت ذاتی انسان را در میادینی صیانت کرد که تصمیم‌گیری‌های مرگ و زندگی، بیش از پیش به الگوریتم‌ها و سامانه‌های هوشمند سپرده می‌شود؟ در چنین بزنگاهی، ابتکار جمهوری اسلامی ایران در پیشنهاد تدوین الحاقیه‌ای نوین به کنوانسیون‌های ژنو، نه‌تنها واکنشی به تحولات فناورانه، بلکه تلاشی مسئولانه برای بازتعریف موازین انسانی در میدان‌های نبرد آینده است.

پیرحسین کولیوند رئیس جمعیت هلال‌احمر جمهوری اسلامی ایران، ۳۰ فروردین در دیدار با معاون فدراسیون صلیب سرخ جهانی و هیات همراه که به دعوت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران و در راستای مطالبه گری‌های حقوقی معاون بین الملل جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران صورت گرفته بود، ابعاد جدیدی از نقش‌آفرینی هلال‌احمر ایران در عرصه جهانی را تبیین کرد و از ارائه یک پیشنهاد مهم به فدراسیون جهانی صلیب سرخ و هلال‌احمر خبر داد و گفت: ما به‌ صورت رسمی‌ پیشنهاد تدوین «الحاقیه‌ای به کنوانسیون‌های ژنو» را مطرح کردیم؛ الحاقیه‌ای که به‌طور خاص به موضوع بهره‌گیری از هوش مصنوعی در تهاجمات، جنگ‌های ترکیبی و فناوری‌های نوین در میدان‌های نبرد می‌پردازد.

در همین رابطه، مرتضی عبدی روز سه‌شنبه در گفت‌وگو با خبرنگار حقوقی قضایی ایرنا، اظهار کرد: این ابتکار، نه صرفاً یک اقدام حقوقی، بلکه دعوتی به بازاندیشی در نسبت میان فناوری و انسان، قدرت و مسئولیت و جنگ و وجدان جهانی است.

وی تصریح کرد: پیشنهاد جمهوری اسلامی ایران، از منظر حقوق بین‌الملل بشردوستانه، واجد اهمیتی ممتاز و آینده‌نگرانه است. کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو ۱۹۴۹ و پروتکل‌های الحاقی ۱۹۷۷، اگرچه چارچوب‌های بنیادین حمایت از غیرنظامیان، مجروحان و اسیران را ترسیم کرده‌اند اما در زمان تصویب، اساساً با پدیده‌هایی نظیر هوش مصنوعی، سامانه‌های خودمختار تسلیحاتی و جنگ‌های ترکیبی مواجه نبوده‌اند.

وی توضیح داد: امروزه، بهره‌گیری از سامانه‌های مبتنی بر هوش مصنوعی در تصمیم‌گیری‌های نظامی، از جمله در انتخاب اهداف، تحلیل داده‌های میدانی و حتی اجرای عملیات، پرسش‌های جدی در خصوص رعایت اصول بنیادین حقوق بشردوستانه—نظیر اصل تمایز، تناسب و احتیاط—ایجاد کرده است. در این چارچوب، ابتکار ایران را باید در امتداد تلاش‌های جامعه بین‌المللی برای تنظیم‌گری فناوری‌های نوظهور، از جمله مباحث مطروحه در چارچوب کنوانسیون برخی سلاح‌های متعارف (CCW) درباره سلاح‌های خودمختار کشنده، ارزیابی کرد.

ابتکار ایران را باید در امتداد تلاش‌های جامعه بین‌المللی برای تنظیم‌گری فناوری‌های نوظهور، از جمله مباحث مطرح شده در چارچوب کنوانسیون برخی سلاح‌های متعارف (CCW) درباره سلاح‌های خودمختار کشنده، ارزیابی کرد.

لزوم بازتعریف مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها در بکارگیری هوش مصنوعی در مخاصمات

این حقوقدان بین‌الملل در پاسخ به اینکه این الحاقیه پیشنهادی چه خلأهایی را می‌تواند در نظام حقوقی بین‌المللی پوشش دهد، افزود: این الحاقیه می‌تواند به تبیین دقیق مسئولیت دولت‌ها و حتی بازیگران غیردولتی در قبال به‌کارگیری سامانه‌های هوش مصنوعی در مخاصمات مسلحانه بپردازد. مسئله «قابلیت انتساب» (Attribution) در اقدامات مبتنی بر الگوریتم‌ها، یکی از چالش‌های نوظهور است که در حقوق مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها نیازمند بازتعریف است.

عبدی ادامه داد: ضرورت تضمین «کنترل معنادار انسانی» (Meaningful Human Control) بر سامانه‌های تسلیحاتی، از جمله محورهای اساسی است که باید در این الحاقیه تصریح شود. واگذاری تصمیم نهایی در خصوص سلب حیات به ماشین، با اصول بنیادین حقوق بشر و کرامت انسانی در تعارض جدی است.

به گفته وی، این سند می‌تواند به تنظیم قواعدی در خصوص شفافیت، قابلیت حسابرسی (Accountability) و ارزیابی‌های پیشینی حقوقی (Legal Reviews) مطابق با ماده ۳۶ پروتکل الحاقی اول بپردازد؛ به‌گونه‌ای که هر فناوری جدید پیش از به‌کارگیری، از حیث انطباق با حقوق بین‌الملل مورد بررسی دقیق قرار گیرد.

رئیس اندیشکده مطالعات راهبردی حقوق بین الملل مرکز وکلا کارشناسان رسمی و مشاوران خانواده قوه قضاییه درباره جایگاه این پیشنهاد در نظام چندجانبه و واکنش احتمالی جامعه بین‌المللی، اظهار کرد: بی‌تردید، طرح چنین ابتکاری از سوی یک بازیگر مسئول در عرصه بشردوستانه، می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری گفتمانی نوین در مجامع بین‌المللی، به‌ویژه در فدراسیون جهانی صلیب سرخ و هلال‌احمر و کمیته بین‌المللی صلیب سرخ شود.

وی یادآور شد: تجربه تاریخی نشان داده است که تحولات حقوق بشردوستانه، غالباً در پاسخ به واقعیات میدانی و ابتکارات دولت‌ها و نهادهای بشردوستانه شکل گرفته‌اند. با این حال، باید اذعان داشت که اجماع‌سازی در این حوزه، با توجه به منافع متعارض قدرت‌های فناور و نظامی، فرآیندی پیچیده و زمان‌بر خواهد بود. برخی دولت‌ها ممکن است به دلیل ملاحظات امنیتی یا رقابت‌های ژئوپلیتیکی، در برابر محدودسازی فناوری‌های نوین مقاومت نشان دهند. از این‌رو، دیپلماسی فعال، استدلال‌های حقوقی متقن و بهره‌گیری از ظرفیت نهادهای بین‌المللی، برای پیشبرد این ابتکار ضروری است.

مستندات و اصول حقوقی پشتوانه پیشنهاد تدوین «الحاقیه‌ای به کنوانسیون‌های ژنو»

عبدی درباره مستندات و اصول حقوقی پشتوانه این پیشنهاد نیز گفت: این پیشنهاد در اصل انسانیت و ملاحظات وجدان عمومی (Martens Clause) که به‌عنوان یک قاعده تفسیری در مواجهه با خلأهای حقوقی، بر ضرورت رعایت موازین انسانی تأکید دارد؛ ریشه دارد همچنین این پیشنهاد، در اصول بنیادین حقوق بین‌الملل از جمله قواعد آمره حقوق بین‌الملل (Jus Cogens) که هرگونه اقدام مغایر با کرامت انسانی و ممنوعیت‌های بنیادین را غیرقابل توجیه می‌داند؛ قابل مشاهده است.

وی اضافه کرد: تعهدات ناشی از حقوق بین‌الملل بشر، به‌ویژه حق حیات و منع رفتارهای غیرانسانی و نیز رویه‌های در حال شکل‌گیری در اسناد غیرالزام‌آور (Soft Law) مرتبط با اخلاق هوش مصنوعی و کاربردهای نظامی آن از دیگر مستندات و اصول حقوقی پشتوانه پیشنهاد تدوین «الحاقیه‌ای به کنوانسیون‌های ژنو» است.

رئیس اندیشکده مطالعات راهبردی حقوق بین الملل مرکز وکلا کارشناسان رسمی و مشاوران خانواده قوه قضاییه تصریح کرد: چنانچه جامعه بین‌المللی بتواند با نگاهی فراتر از ملاحظات کوتاه‌مدت، به این پیشنهاد بنگرد، می‌توان امید داشت که چارچوبی نوین و کارآمد برای صیانت از کرامت انسانی در عصر هوش مصنوعی شکل گیرد؛ چارچوبی که در آن، فناوری نه ابزاری برای تشدید خشونت، بلکه در خدمت ارزش‌های والای انسانی و صلح پایدار قرار گیرد.