از انتصابات رانتی تا پروژه‌های سفارشی؛ چرا مردم دیگر شهرداری را از خود نمی‌دانند؟!

نویسنده و پژوهشگر: احسان علایی فعال

فساد در شهرداری‌ها به یکی از چالش‌های عمیق و مزمن مدیریت شهری در ایران بدل شده است؛ پدیده‌ای که نه‌تنها منابع عمومی را هدر می‌دهد، بلکه اعتماد عمومی را نیز به‌شدت فرسایش داده است. این فساد از دل ساختارها و روابط معیوب سربرآورده و به‌مرور، شهروندان را نسبت به نهاد شهرداری بیگانه کرده است. در این نوشتار، به ریشه‌های اصلی شکل‌گیری فساد، سازوکارهای تقویت آن و پیامدهای اجتماعی‌اش می‌پردازیم.

یکی از جدی‌ترین خاستگاه‌های فساد در مدیریت شهری، مداخله شوراهای شهر در امور اجرایی و اداری شهرداری‌هاست. در حالی‌که وظیفه ذاتی شوراها سیاست‌گذاری و نظارت است، در عمل دیده می‌شود که برخی اعضا با استفاده از نفوذ خود، شهرداری‌ها را تحت فشار برای انتصاب افراد خاص در پست‌های کلیدی قرار می‌دهند. این مداخله‌ها گاه حتی تا حد الزام شهرداری به واگذاری پروژه‌ها به پیمانکاران مورد نظر اعضای شورا پیش می‌رود؛ پیمانکارانی که به‌جای شایستگی، تنها به پشتوانه ارتباطات خود انتخاب می‌شوند.

وقتی مدیران شهری نه به‌خاطر تخصص و تجربه، بلکه صرفاً به دلیل توصیه‌های سیاسی و شخصی منصوب می‌شوند، نتیجه چیزی جز ناکارآمدی نیست. این مدیران در بسیاری از موارد نه پاسخ‌گو هستند، نه انگیزه‌ای برای خدمت به مردم دارند. وابستگی آن‌ها به جریان‌های پشت‌پرده باعث می‌شود که اولویت‌های اصلی مدیریت شهری به حاشیه رانده شود و منافع عمومی فدای منافع گروهی شود.

پروژه‌هایی که در این شرایط به اجرا درمی‌آیند، اغلب فاقد کیفیت لازم هستند. پیمانکارانی که بدون رقابت سالم انتخاب شده‌اند، انگیزه‌ای برای رعایت استانداردها و زمان‌بندی‌ها ندارند. هزینه‌ها به‌صورت غیرواقعی افزایش می‌یابد، پروژه‌ها نیمه‌تمام رها می‌شوند یا پس از اجرا، با مشکلات متعدد فنی و خدماتی روبه‌رو هستند. بدتر از همه، کسی هم پاسخ‌گوی این وضعیت نیست.

نبود شفافیت مالی، با عنایت به مفاد بند 1 از ماده 1 قانون شفافیت دستگاه های اجرایی، این چرخه معیوب را تکمیل می‌کند. در بسیاری از شهرداری‌ها هنوز اطلاعات مربوط به قراردادها، هزینه‌کردها، درآمدها و فرآیندهای مالی به‌صورت عمومی و شفاف منتشر نمی‌شود. اگر هم داده‌هایی در دسترس باشد، اغلب به‌گونه‌ای پیچیده و غیرقابل‌فهم برای شهروندان ارائه می‌شود. همین فضای مبهم، بستری مناسب برای رانت، زدوبند و سوءاستفاده از قدرت فراهم می‌آورد.

و حتی در برخی موارد فشارهای سیاسی، نبود ابزارهای قانونی کافی یا عدم پیگیری مؤثر باعث شده حتی تخلفات آشکار نیز بدون برخورد جدی باقی بماند. در نتیجه، فساد از یک تخلف موردی به یک رویه رایج بدل شده و در ساختار مدیریت شهری نهادینه شده است و گاها نیز منجر به بروز مافیا و یا باند متخلف در حوزه شهری می گردد.

این شرایط، پیامدهای اجتماعی خطرناکی به‌دنبال دارد. وقتی شهروندان می‌بینند که تصمیم‌گیری‌ها پشت درهای بسته انجام می‌شود و مدیران بر اساس روابط تعیین می‌شوند و پروژه‌ها بدون پاسخ‌گویی اجرا می‌شوند، حس بی‌اعتمادی و بیگانگی نسبت به شهرداری در دل مردم شکل می‌گیرد. دیگر کمتر کسی شهرداری را «از خود» می‌داند؛ نهاد خدمت‌گذار به ساختاری دور، پیچیده و حتی گاه منفور بدل می‌شود.

برای مقابله با فساد در شهرداری‌ها، صرفاً تغییر افراد کافی نیست؛ باید ساختارها اصلاح شوند، شوراها از مداخله در امور اجرایی بازداشته شوند، سامانه‌های شفافیت و گزارش‌دهی عمومی راه‌اندازی شوند و نظارت‌های دقیق، مستقل و نتیجه‌محور بر عملکرد شهرداری‌ها حاکم گردد. تنها در این صورت است که می‌توان شهرداری را دوباره به نهادی مردمی، کارآمد و قابل‌اعتماد تبدیل کرد؛ نهادی که نه‌تنها در خدمت مردم است، بلکه در ذهن و دل مردم نیز جای دارد./پایان