از داده‌پردازی شهری تا حکمرانی یکپارچه شهری

 بهار وطن گفت‌وگویی با دکتر حمید عباسی شکوهی، پیشران تفکر داده‌محور در مدیریت شهری ایران در خصوص پدیده حکمرانی داده‌محور شهری انجام دادیم که در نوع خود جالب می باشد. در ذیل این گفت و گو را می خوانید.

حکمرانی داده‌محور شهری دقیقاً به چه معناست؟

حکمرانی داده‌محور شهری[1] یعنی تصمیم‌سازی و سیاست‌گذاری شهری بر پایه داده‌های دقیق، قابل تحلیل و به‌روز، نه بر اساس سلیقه یا فشارهای بیرونی. این نوع حکمرانی بر سه اصل کلیدی استوار است: شفافیت، مشارکت و شواهد. در چنین الگویی، داده‌ها از سامانه‌های شهری جمع‌آوری می‌شوند، توسط نهادهای تخصصی تحلیل می‌گردند، و خروجی آن‌ها در قالب سیاست، پروژه یا خدمات به مدیران و شهروندان بازمی‌گردد. هدف نهایی، افزایش کیفیت زندگی شهری و کاهش هزینه‌های اجتماعی و اقتصادی است.

اصولاً چرا شهرهای ما به حکمرانی داده‌محور نیاز دارند؟ چه مزیت‌هایی در این رویکرد نهفته است؟

شهرهای داده‌محور[2] در واقع شهرهایی هستند که بر پایه اطلاعات واقعی، تحلیل‌پذیر و به‌روز اداره می‌شوند. این شهرها شفاف‌تر، پاسخ‌گوتر و کارآمدترند. آن‌ها به جای تصمیم‌گیری شهودی و سلیقه‌ای، تصمیم‌سازی مبتنی بر داده را جایگزین می‌کنند. مزیت‌هایی مثل افزایش بهره‌وری منابع، کاهش فساد، بهبود کیفیت خدمات شهری، تقویت مشارکت شهروندی و اعتماد عمومی، همه از جمله دستاوردهای این نوع حکمرانی هستند. این چیزی نیست که صرفاً خواسته‌ی مدیران باشد، بلکه نیاز مبرم مردم ماست.

ایده بازطراحی حکمرانی شهری بر مبنای داده‌ها دقیقاً از کجا در ذهن شما شکل گرفت؟

ریشه این ایده در تحصیلات بین‌رشته‌ای و تجربه شخصی من در کار با نهادهای پژوهشی و حوزه‌های گوناگون مدیریت شهری نشأت گرفته است. وقتی می‌بینید تصمیمات شهری، به‌رغم وجود انبوه داده‌ها، همچنان شهودی، غیرمستند و گاه متأثر از فشارهای بیرونی اتخاذ می‌شوند، متوجه می‌شوید که خلأ اصلی نه در فقدان داده، بلکه در «نبود حکمرانی داده‌محور» است. هدف من طراحی مدلی بود که تصمیم‌سازی شهری را به‌شکل ساختاری، شفاف و تحلیلی تغییر دهد.

مدل پنج‌سطحی حکمرانی داده‌محور شهری شما شامل چه اجزایی است و چگونه می‌تواند در شهرهای ایران پیاده‌سازی شود؟

این مدل یک چارچوب اجرایی برای مدیریت شهری است که شامل پنج سطح کلیدی است:

1. شورای داده شهری برای هماهنگی و مالکیت داده‌ها
2. مرکز تحلیل شهری جهت پردازش و تبدیل داده به تصمیم
3. داشبورد شفافیت که شهروند و مدیر را هم‌زمان در جریان عملکرد می‌گذارد
4. پیوست تحلیلی سیاستی که الزامی می‌شود برای تصمیم‌سازی‌ها
5. و نهایتاً پلتفرم مشارکت دیجیتال برای دخیل کردن شهروندان در سیاست‌گذاری

این مدل، از داده خام تا تصمیم نهایی، تمام زنجیره حکمرانی را پوشش می‌دهد و از آن می‌توان در شهرهای کوچک و بزرگ استفاده کرد.

برخی معتقدند حکمرانی داده‌محور بیشتر در حد شعار باقی مانده و قابلیت اجرایی در ایران ندارد. نظر شما چیست؟

این نقد تا حدی درست است، اما باید دقیق‌تر نگاه کنیم. بله، اگر حکمرانی داده‌محور را صرفاً به‌عنوان یک «برچسب تکنولوژیک» ببینیم، تبدیل به شعار می‌شود. اما اگر آن را به‌مثابه یک تحول نهادی و ذهنی در تصمیم‌سازی ببینیم، کاملاً قابل تحقق است. من اعتقاد دارم اتفاقاً ایران به‌دلیل تنوع داده‌ها، گستردگی نظام بروکراسی، و ضرورت شفافیت، نیاز مبرم‌تری به حکمرانی داده‌محور دارد. مسئله، ساخت الگوی بومی و مرحله‌ای است، نه تقلید کور از مدل‌های غربی.

آیا نمونه‌های موفقی از حکمرانی داده‌محور شهری در کشورهای توسعه‌یافته وجود دارد؟

بله، در چند کشور نمونه‌های برجسته‌ای وجود دارد که الهام‌بخش مدل‌های حکمرانی داده‌محور هستند.

قطعاً بله. اگر امروز به پیشرفته‌ترین شهرهای دنیا نگاه کنیم، خواهیم دید که راز موفقیت آن‌ها نه فقط در آسمان‌خراش‌ها یا فناوری‌های حیرت‌انگیزشان، بلکه در «هوشمندی تصمیم‌ها» نهفته است.

• در سنگاپور، پروژه «ملت هوشمند» (Smart Nation) الگویی جهانی از ترکیب داده‌های حمل‌ونقل، سلامت، آموزش و خدمات شهری ایجاد کرده؛ جایی که داده‌ها به مغز متفکر شهر تبدیل شده‌اند، نه صرفاً آرشیوهای خام.
• در آمستردام، شهر با پروژه «آمستردام هوشمند» یک اکوسیستم باز مبتنی بر داده‌های شهروندان ساخته که نه‌تنها برای مدیریت بهتر انرژی و حمل‌ونقل، بلکه برای خلق زندگی شهری انسانی‌تر استفاده می‌شود.
• در بارسلونا، پروژه «شهر دیجیتال بارسلونا» پا را فراتر گذاشته و داده را به یک حق مدنی بدل کرده: یعنی داده‌هایی که توسط مردم تولید می‌شوند، باید به نفع خود آن‌ها به کار گرفته شوند.

این تجربه‌ها به ما می‌گویند که حکمرانی داده‌محور، صرفاً تکنولوژی نیست؛ یک فلسفه جدید در مدیریت زندگی جمعی است. فلسفه‌ای که به جای اتکای کور به سلیقه‌ها و مناسبات سیاسی، مسیر شهرها را بر مبنای حقیقت‌های عددی، مشارکت فعال شهروندان و شفافیت بی‌وقفه طراحی می‌کند. ایران نیز می‌تواند با الگوبرداری هوشمندانه از این مسیر، بدون تقلید سطحی، نسخه بومی خود را برای آینده‌ی حکمرانی شهری بنویسد.

نقش گیمیفیکیشن و پروژه‌هایی مثل گیمفیکیشن «تبریزسنین» در مسیر حکمرانی داده‌محور شهری چیست؟

یکی از ارکان بنیادین حکمرانی داده‌محور، ایجاد جریان مستمر داده‌های معتبر و معنادار از شهروندان است. پروژه «تبریزسنین» که من طراحی و نظارت بر اجرای آن را برعهده داشتم، یک بازی تعاملی مبتنی بر مسابقات دانشی و مأموریت‌های شهری است که با هدف ارتقای آگاهی عمومی و افزایش مشارکت شهروندان راه‌اندازی شد. در این پروژه، شهروندان نه‌تنها آموزش می‌بینند، بلکه با رفتار و انتخاب‌هایشان داده‌های ارزشمندی درباره‌ی نیازها، اولویت‌ها و شناخت شهری خود تولید می‌کنند. این داده‌ها نیز می‌توانند در سیستم حکمرانی داده‌محور، مبنای تصمیم‌گیری‌های دقیق‌تر و طراحی سیاست‌های مشارکتی مؤثرتر قرار بگیرند و زمینه ساز مشارکت داوطلبانه شهروندان در تولید داده‌های شهری برای مدیریت بهتر شهر گردند. از منظر من، گیمیفیکیشن ابزار طلایی پیوند میان شهروند، داده و حکمرانی است؛ پلی که اگر به‌درستی طراحی شود، مسیر شهرهای هوشمند و آینده‌نگر را هموار می‌کند.

نسبت حکمرانی داده‌محور با اقتصاد دیجیتال چیست؟ آیا این دو در تضاد یا تعامل هستند؟

این دو نه‌تنها در تضاد نیستند، بلکه دو ضلع یک مثلث‌اند. ضلع سوم آن، حکمرانی هوشمند است. اقتصاد دیجیتال بدون حکمرانی داده‌محور، به یک فضای بی‌قانون و رها تبدیل می‌شود که عدالت و شفافیت در آن گم می‌شود. از طرف دیگر، حکمرانی داده‌محور بدون پیوند با سازوکارهای تولید و مصرف دیجیتال، در حد سامانه‌های آماری می‌ماند. ما اگر بخواهیم یک زیست‌بوم واقعی برای آینده ایران بسازیم، باید بین این دو پیوند برقرار کنیم؛ یعنی اقتصاد دیجیتال برای مردم، با حکمرانی داده‌محور، و به‌سوی توسعه پایدار.

مراحل انجام این پروژه در یک شهر چگونه خواهد بود؟

ما مراحل پیاده‌سازی این پروژه را در سه فاز تعریف کرده‌ایم:

• فاز اول: شناخت ظرفیت‌های شهری، تدوین نقشه داده‌های موجود و طراحی مفهومی مدل بومی
• فاز دوم: ایجاد نهادهای مورد نیاز (مثل شورای داده و مرکز تحلیل)، راه‌اندازی داشبورد شفافیت، آموزش مدیران
• فاز سوم: توسعه مشارکت دیجیتال شهروندی، اتصال پروژه‌ها به تصمیم‌سازی داده‌محور، ارزیابی عملکرد و بهینه‌سازی مستمر

اگر پیامی برای مدیران ارشد شهری داشته باشید، چه می‌گویید؟

اجازه بدهید بی‌پرده بگویم: دوران تصمیم‌گیری‌های شهودی و تکیه بر تجربه‌های پراکنده گذشته است. اکنون زمان آن رسیده که داده‌ها را نه به‌عنوان تهدید، بلکه به‌عنوان بزرگ‌ترین فرصت برای بازآفرینی شهرهایمان در آغوش بگیریم. حکمرانی داده‌محور، یک انتخاب تجملی نیست؛ یک ضرورت تمدنی است. ما آماده‌ایم با همراهی شهرداری‌ها و نهادهای شهری، الگویی بومی، گام‌به‌گام و کاملاً عملیاتی برای حکمرانی داده‌محور طراحی و پیاده‌سازی کنیم. هزینه‌ی ورود به این مسیر در برابر مزایایی که ایجاد می‌کند – از بهبود کیفیت زندگی شهروندان تا افزایش بهره‌وری شهری – آن‌قدر ناچیز است که فقط می‌توان گفت: هر روز تعلل، ما را یک گام از توسعه پایدار واقعی و از شهروندی سالم‌تر دورتر می‌کند. تصمیم امروز ما، سرنوشت آینده شهرهایمان را رقم خواهد زد.

[1] – Data-Driven Urban Governance

[2] – Data-Driven Cities